Bài viết đã được xuất bản từ năm 1996 trên trên tạp chí Lao động và Xã hội – Chuyên đề Số 2/96 của Kỹ sư Hoa Văn Ngụ, khi đó là Giảng viên trường ĐH Xây dựng Hà Nội, Phó giám đốc Meco Ltd,. Tuy đã qua 30 năm trôi qua nhưng những nội dung trong bài viết vẫn còn nguyên tính thực tế và ý nghĩa đối với cuộc sống hôm nay.

10 YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI AN TOÀN VÀ ĐỘ TIN CẬY CỦA THANG MÁY TRONG ĐIỀU KIỆN VIỆT NAM – BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC VÀ KIẾN NGHỊ

Thang máy là một phương tiện vận chuyển người trong các nhà cao tầng có tần suất sử dụng cao hơn nhiều so với các phương tiện vận chuyển khác. Nó được lắp đặt trong điều kiện mặt bằng chật hẹp, trên cao, mức độ có thể gây ra nguy hiểm lớn. Mặt khác trong quá trình sử dụng, những sự cố về thang máy dễ gây ra sự hốt hoảng, sợ hãi cho con người. Vì vậy, đòi hỏi sự an toàn tuyệt đối trong quá trình lắp đặt, sửa chữa, bảo trì và vận hành, sử dụng để nâng cao độ tin cậy là hết sức cần thiết. Nhưng điều đó lại phụ thuộc các yếu tố sau:

1. Kích thước, kết cấu và chất lượng thi công giếng thang.

Hiện nay ở Việt Nam chưa ban hành tiêu chuẩn về kích thước và kết cấu giếng thang, các nhà thiết kế bắt buộc phải dựa vào các tiêu chuẩn của nước ngoài hoặc phải để áng chừng. Vì thế sẽ dẫn đến:

• Kích thước giếng thang quá rộng hoặc quá hẹp;

• Một kích thước rộng, một kích thước hẹp;

• Chiều sâu từ sàn tầng trệt đến đáy giếng (P) và chiều cao từ sàn tầng trên cùng tới sàn đặt máy (OH) nhỏ hơn so với kích thước yêu cầu;

• Khoảng cách giữa hai dầm bê tông để gá bản mã ray quá lớn mà tường bao che lại xây bằng gạch có lỗ…;

• Sai số trong xây dựng quá lớn;

• Chống thấm đáy giếng thang không bảo đảm hoặc buồng đặt máy bị thấm nước…

Tất cả các trường hợp trên đều phải xử lý khi lắp đặt, gây ra lãng phí về diện tích sử dụng, về vật tư phụ hoặc phải trang bị thang phi tiêu chuẩn, dẫn đến làm tăng giá thành của công trình. Nhưng điều quan trọng hơn là nếu xử lý không được tính toán một cách nghiêm túc, không triệt để theo thiết kế của nhà chế tạo thì điều kiện an toàn không được bảo đảm (Như kích thước các khe hở giữa phần cố định và phần chuyển động, khoảng cách và độ cứng vững của các điểm gá ray dẫn hướng với công trình, độ ẩm ở buồng đặt máy…).

Để tránh những lãng phí và bảo đảm an toàn trong lắp đặt và sử dụng thì khâu tư vấn ban đầu trong thiết kế, thi công xây dựng là rất cần thiết với chi phí ít nhất nhưng hiệu quả cao nhất.

2. Điều kiện và công nghệ thi công ở hiện trường.

Lắp đặt thang máy trong giếng thang ở trong điều kiện chật hẹp và thường ở độ cao lớn, đòi hỏi phải độc lập, không thể thi công đồng thời với các công việc khác như xây, trát, lát… ở vùng lân cận hoặc phía trên giếng thang. Do tiến độ hoàn thành công trình đã đề ra, nên công việc luôn luôn bị chồng chéo, không thể thi công độc lập được. Nhưng nhiều khi trên thực tế lại là tiến độ gấp rút giả tạo, không ít trường hợp thang máy lắp xong sau mấy tháng mới đưa vào sử dụng. Nguy hiểm hơn, trong thời gian chờ đợi đó, thang máy bị nước mưa, bụi bẩn thâm nhập vào làm kém độ tin cậy. Mặt khác, những công trình xây mới thì đều phải chịu sự chi phối và lắp đặt trong điều mất an toàn bởi các công việc khác thi công đồng thời. Người lắp đặt trong giếng thang luôn ở tình trạng căng thẳng do phải cảnh giác những điều nguy hiểm có thể xảy ra.

Để tạo điều kiện cho công nhân yên tâm làm việc trong giếng thang, đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị thi công xây dựng và đơn vị lắp máy để sự đan chen trong công việc một cách hợp lý và an toàn. Thực ra điều đó vẫn chưa đủ, mà phải chủ động che chắn khu vực các cửa tầng, trên buồng đặt máy chắc chắn là tốt nhất.

3. Tổ chức và các biện pháp an toàn trong lắp đặt.

Tiêu chuẩn Việt Nam 5744-1993 về an toàn trong lắp đặt và sử dụng thang máy đã nêu tương đối đầy đủ. Nhưng thực tế tùy từng vị trí lắp đặt, từng hỗ thang của từng công trình để đề ra biện pháp an toàn trong quá trình lắp đặt một cách hợp lý.

Đây là yếu tố chủ quan và quan trọng nhất, nếu không có sự quan tâm đúng mức thì có thể xảy ra mất an toàn cho cả người và thiết bị. Muốn vậy, phải trang bị đầy đủ bảo hộ lao động, dụng cụ đồ nghề, thiết bị phục vụ lắp đặt bảo đảm an toàn.

Có quy trình lắp đặt hợp lý, từ khâu tiếp nhận, kiểm kê thiết bị đến khâu kiểm định để cấp giấy phép sử dụng. Có các quy định về an toàn khi làm việc trong giếng thang, khi cẩu lắp thiết bị, khi làm giàn giáo và sàn thao tác, khi khoan lỗ để gá bản mã ray…

• Cử người vừa giám sát kỹ thuật, vừa nhắc nhở về an toàn.

• Qua kinh nghiệm thực tế để bảo đảm an toàn thì tại mỗi vị trí lắp đặt thì phải có một cán bộ vừa giám sát kỹ thuật và vừa giám sát, nhắc nhở an toàn. Có như vậy thì mới hạn chế các rủi ro làm ẩu hoặc sơ suất của công nhân.

4. Nguồn điện nguồn cung cấp cho thang máy ổn định hay không ổn định.

Đây là mối quan tâm của nhà cung cấp thang cũng như người sử dụng. Điện nguồn không ổn định thường gặp các trường hợp sau:

• Điện áp quá cao hoặc quá thấp (chênh lệch lớn) không những cả 3 pha mà giữa các pha với nhau dẫn đến thang phải tự ngừng hoạt động do bộ phận bảo vệ điện áp làm việc.

• Bị đảo thứ tự pha làm cho một số thang máy ở thế hệ cũ bị đội tầng hoặc bị tụt tầng.

• Bị mất một pha.

Để khắc phục các trường hợp nêu trên, có một số hãng cung cấp thang đã chú ý và có biện pháp xử lý, như có thêm các cọc nối để thay đổi điện nguồn đầu vào của biến thế, nhưng thực tế không đáp ứng được, vì điện áp thay đổi liên tục và thường xuyên trong khoảng thời gian ngắn. Xuất phát từ thực tế, công ty TNHH cơ điện xây dựng đã chế tạo thành công và đã đưa vào sử dụng hai thiết bị sau:

• Biến áp tự động chuyên dùng cho thang máy: Nó có thể tự điều chỉnh để điện áp ra ổn định ngay cả khi thang máy vẫn đang hoạt động, thiết bị này đã được trang bị cho thang máy chở người tại trường Đại học sư phạm Hà Nội I, có độ tin cậy cao và an toàn.

• Bộ ổn định tự động thứ tự các pha của điện nguồn khi đưa vào thang máy. Bộ này đã được trang bị cho thang máy tại nhà làm việc của Bộ Xây dựng, đã loại trừ những sự cố của thang máy do đảo pha điện gây ra.

5. Tiếp địa của thang máy

Nếu tiếp địa của thang máy không đảm bảo trong quá trình hoạt động dễ bị nhiễm loạn tín hiệu điều khiển, và có thể gây nguy hiểm cho người và thiết bị.

Tuy kỹ thuật không phức tạp, nhưng phải kiểm tra ban đầu nghiêm ngặt và định kỳ kiểm tra để duy trì tiếp địa tốt cho thang máy.

6. Nhiệt độ và độ ẩm ở buồng đặt máy và trong giếng thang.

Mặc dù các nhà cung cấp thang đã có đưa ra điều kiện để khống chế độ ẩm <85%, nhiệt độ trong buồng đặt máy <35°C đối với một số hãng của các nhà cung cấp thang ở châu Âu, và <40°C, các nhà cung cấp thang ở châu Á, đồng thời có chỉ dẫn trong việc trang bị quạt hút để bảo đảm yêu cầu trên. Nhưng thực tế ở Việt Nam, do khí hậu khác biệt giữa các vùng, nên có những vùng đáp ứng được như ở miền Nam, còn ở miền Trung và miền Bắc Việt Nam, có những thời điểm không đáp ứng được – độ ẩm quá lớn, có khi tới 99%, làm cho thang máy bị nhiễu loạn và xảy ra các sự cố phải ngừng thang. Qua nhiều năm làm công tác bảo trì, bảo dưỡng thang máy ở khu vực miền Bắc và miền Trung, chúng tôi thấy sự cần thiết phải trang bị máy hút ẩm tự động ở buồng đặt máy và đã thuyết phục các chủ sử dụng thang máy chấp nhận. Kết quả thang máy làm việc tin cậy hơn.

Để hạ nhiệt độ và bảo đảm sự thông thoáng trong phòng đặt máy, thông thường các đơn vị sử dụng thang máy trang bị máy điều hòa, quạt hút. Điều đó không ai phủ nhận. Điều muốn thông báo ở đây là có một giải pháp khác ít tốn kém nhưng hiệu quả cao và tin cậy: Tạo ra một lỗ hút gió thông ra ngoài ngay trên trần mái của phòng đặt máy, nhưng phải đảm bảo chống mưa tạt vào.

7. Sự khiếm khuyết của các nhà cung cấp thang hoặc kết cấu chưa hợp lý so với điều kiện ở Việt Nam.

Có một số ít nhà cung cấp thang đã bỏ qua những thiết bị tối thiểu để bảo đảm an toàn cho người sử dụng như: Không trang bị điện thoại nội bộ; Không có cửa thoát hiểm ở nóc cabin; vị trí đèn sự cố chạy bằng nguồn ắc qui khi mất điện nguồn bố trí ở nơi dễ bị người sử dụng không có ý thức tháo gỡ. Vì vậy, đã xảy ra những trường hợp khi thang máy có sự cố thì người ở trong cabin không biết vị trí của nút ấn chuông hoặc không liên hệ ra ngoài được, dẫn đến tình trạng hoảng hốt sợ hãi.

8. Chế độ bảo dưỡng, bảo trì.

Việc bảo trì và bảo dưỡng thường xuyên có ý nghĩa rất có quan trọng

để bảo đảm an toàn và độ tin cậy của thang máy, nếu không được coi trọng sẽ dẫn đến:

• Thang máy sẽ bị rung, lắc.

• Độ dừng chính xác giữa sàn tầng và sàn ca bin không bảo đảm.

• Cửa ca bin và cửa tầng khi đóng mở không êm.

• Tiếp điểm cửa ca bin và cửa tầng tiếp xúc không tốt.

• Các tiếp điểm của các công tắc trong tủ điện tiếp xúc không tốt.

• Cửa tầng bị kẹt không mở được…

Như vậy, thang máy sẽ bị ngừng hoạt động. Nếu sự đánh giá không công minh thì sẽ cho rằng do độ tin cậy thang máy thấp, làm ảnh hưởng tới uy tín của nhà cung cấp và đơn vị lắp đặt, bảo trì.

Để tăng độ tin cậy và nâng cao tuổi thọ của thang máy thì kế hoạch bảo trì được thực hiện ngay sau khi đưa thang máy vào sử dụng. Kinh nghiệm cho thấy rằng: những sự cố dẫn đến thang máy phải ngừng hoạt động phần lớn do công tác bảo trì không tốt. Trong đó, nguyên nhân do mạch an toàn cửa chiếm khoảng 60…70%.

9. Trình độ chuyên môn của thợ vận hành.

Hiện nay, chưa có một trường nào mở lớp đào tạo thợ vận hành thang máy, ngoài những lớp ngắn hạn do các trung tâm kiểm định mở, chủ yếu về kỹ thuật an toàn trong sử dụng. Kiến thức họ thu nhận được chủ yếu nhờ sự hướng dẫn của đơn vị lắp đặt. Vì vậy, họ không có kiến thức cơ bản và hệ thống. Điều này dẫn đến sự lúng túng trong việc xử lý những sự cố đơn giản và nguy hiểm hơn là làm cho sự cố càng trở nên nghiêm trọng.

Mối lo ngại nhất của các đơn vị lắp đặt và bảo trì thang máy và chắc rằng cũng như các nhà cung cấp thang máy là sau khi đưa vào sử dụng, thang có hoạt động tốt không? Độ tin cậy có bảo đảm không? Có an toàn không? Điều đó không những phụ thuộc vào chế độ bảo trì, bảo dưỡng mà còn phụ thuộc vào trình độ hiểu biết của thợ vận hành. Người Việt Nam có câu “Của bền tại người”. Đúng vậy, những đơn vị sử dụng thang mà thợ vận hành có trình độ hiểu biết sâu thì những sự cố phải ngừng thang là rất ít.

10. Trình độ quản lý của chủ sở hữu thang máy.

Quan niệm của người lãnh đạo quản lý thang máy hiện nay chưa đúng mức với chức năng, nhiệm vụ của nó trong hoạt động kinh doanh, nếu ta xem thang máy chở người cũng giống như phương tiện chở người khác, nhưng cự ly vận chuyển ngắn và đi theo một tuyến đường nhất định thì phải có thợ vận hành và cũng được bảo dưỡng, bảo trì thường xuyên ví dụ như: ôtô, tàu hỏa… thì chắc chắn độ tin cậy và an toàn thang máy sẽ được nâng cao.

---

NHỮNG BIỆN PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ

1. Đối với các cơ quan có thẩm quyền cần phải biên soạn và ban hành các tiêu chuẩn về thang máy càng sớm càng tốt, để giúp cho các đơn vị thiết kế, thi công xây dựng, lắp đặt, bảo trì và sử dụng thang máy có được một sự phối hợp, thống nhất trong quá trình trang bị và sử dụng thang máy.

2. Tăng cường và phối hợp công tác tư vấn ngay từ khi thiết kế kiến trúc, kết cấu và quá trình xây dựng hố thang và mua sắm thiết bị.

3. Mở các lớp đào tạo, bồi dưỡng thợ vận hành thang máy và được cấp bằng hoặc chứng chỉ như các thợ vận hành khác.

4. Thành lập hiệp hội thang máy để tạo ra sức mạnh tổng hợp của sự hợp tác giữa các đơn vị chế tạo, lắp đặt và bảo trì thang máy ở Việt Nam.